مؤلف مجهول
مقدمه 14
عالم آراى شاه اسماعيل ( فارسى )
اتفاق افتاده و غلبهء شاهى بيگ خان بر هرات جزو وقايع سالهاى 910 و 911 هجرى است . زمان تأليف تاريخ تأليف اين نسخه كه سال 1086 هجرى قمرى است در صفحهء 581 متن حاضر چنين آمده است : « حال كه مسودهء اين اوراق تأليف شده كه سنهء ست و ثمانين بعد الف است اولاد غزالى در آن ولايت والى و حاكمند » . بنابراين عبارت آخر كتاب : « بعد از قضيهء هايلهء نواب عليين آشيان به تاريخ نهصد و سى حضرت جهانبانى المؤيد من عند اللّه شاه طهماسب الصفوى الموسوى الحسينى بهادر خان ظل اللّه فى الارضين به تخت دولت جلوس سعادت مأنوس فرمود . . . ان شاء اللّه از چشم بدان در حفظ و حمايت ملك منان بوده باشد . » كه به صورت دعا ادا شده است و مىرساند كه گوئى مؤلف در سالهاى اول و يا لااقل روزهاى اول سلطنت شاه طهماسب حيات داشته و اين عبارت را نوشته است ؛ معلوم مىدارد كه وى اين عبارت را از مأخذى كه در دست داشته و در اوايل سلطنت شاه طهماسب هم نوشته شده بوده عينا نقل كرده است . و از اين قبيل است جملات و اشارات ديگر مانند : « اعلى حضرت شهريارى شاه طهماسب خلد اللّه ملكه » ( ص 84 ) . و شايد عبارت پيشبينى منجمان را هم دربارهء خروج شاه اسماعيل و زوال ناپذيرى دولت وى ( صفحهء 22 ) بتوان از اين مقوله دانست . براى رد احتمال تأليف اين نسخه در زمان شاه طهماسب و رفع توهم از تحريف و اشتباه كاتب يا كاتبان آن در نقل تاريخ تأليف ( 1086 ) بايد يادآور شد كه در اين نسخه از شاه عباس اول ( 978 - 1038 ) چنين ياد شده است : « نواب رضوان مكان شاه عباس ماضى عليه الرحمة و الغفران » ( ص 377 ) و « هيچ پادشاهى در شش ماهگى پادشاهى نكرده مگر شاه طهماسب و شاه عباس كه او را نيز شاه طهماسب در شش ماهگى پادشاهى داد » ( ص 452 ) . انشاى كتاب و اختصاصات نثرى و دستورى به جز موارد معدودى كه مؤلف عباراتى را عينا يا با مختصر تصرفى از مآخذ مورد استفادهء خويش نقل كرده است ؛ شيوهء اصلى انشاى اين كتاب بسيار ساده و بىپيرايه است و اين سادگى گاهى به حدى است كه از سطح گفتگو و محاورهء مردم عوام آن عصر تجاوز نمىكند مانند وصف ملاقات قايتمز بيگ با امراى قزلباش ( ص 196 ) و امثال آن . در بعض جاها طرز تقرير مطالب و لحن جملات و عبارات به صورت نقالى و قصه پردازى بيان شده كه از آن جمله است : « ايشان را در عيش و شكار بگذار و چند كلمه از سلطان قانصو